Badania o seksualności i rodzicielstwie osób z niepełnosprawnością ruchową
![Rysunek rodziny - rodzice i chłopczyk na wózku elektrycznym.](https://www.fundacjaavalon.pl/wp-content/uploads/2024/09/rodzina.png)
O badaniach
Badania Seksualność i rodzicielstwo osób z niepełnosprawnością ruchową zostały zrealizowane w ramach projektu Sekson, w styczniu 2020 r., przez dom badawczy SW RESARCH na zlecenie Fundacji Avalon.
Celem badań była diagnoza sytuacji osób z niepełnosprawnością ruchową w obszarze seksualności i rodzicielstwa. Poruszone zostały wątki dotyczące niepełnosprawności, seksualności, związków i rodzicielstwa, wiedzy na temat seksualności, a także dostępu do usług medycznych i dostosowania do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
W badanej grupie znaleźli się:
- osoby z niepełnosprawnościami,
- rodzicie osób z niepełnosprawnościami,
- partnerzy/partnerki osób z niepełnosprawnościami,
- specjaliści z dziedziny ginekologii i fizjoterapii.
Część pierwsza raportu skupia się na analizie ilościowej, opartej na danych z internetowej ankiety, którą wypełniły 803 osoby z niepełnosprawnościami. W części drugiej przedstawiono analizę wywiadów grupowych z rodzicami osób z niepełnosprawnością ruchową oraz pogłębionych wywiadów indywidualnych z osobami z niepełnosprawnościami i specjalistami. W tej części są także cytaty z przeprowadzonych rozmów i wywiadów.
Najważniejsze wyniki
Badania potwierdzają znaczenie barier i ograniczeń z jakimi spotykają się na co dzień osoby z niepełnosprawnościami.
Ponad jedna trzecia badanych osób z niepełnosprawnościami doświadczyła sytuacji, w której usłyszała, że temat seksu, a nawet seksualności jej nie dotyczy ze względu na niepełnosprawność, przy czym częściej sytuacja ta dotyczy kobiet niż mężczyzn.
Ponad połowa badanych odczuwa opór w realizowaniu swoich potrzeb seksualnych. Wiąże się to zarówno z przeszkodami fizycznymi, choćby w ułożeniu ciała, jak i barierami psychicznymi np. lękiem przed bliskością, intymnością, lękiem przed brakiem satysfakcji po stronie partnera/partnerki, brakiem prywatności czy poczuciem zależności.
Istotnym elementem jest kwestia społecznego postrzegania i akceptacji niepełnosprawności, a także reakcje najbliższego otoczenia. Otwartość i gotowość na rozmowę o seksualności z osobami z niepełnosprawnościami stanowi duże wyzwanie dla bliskich i rodziny.
Zauważona została różnica w podejściu do niepełnosprawności wśród osób z niepełnosprawnością nabytą a wrodzoną. Osoby z niepełnosprawnością nabytą traktują ją jako stan, z którym muszą się zmierzyć i pogodzić, jednocześnie dążąc do możliwie największej samodzielności i niezależności. W przypadku niepełnosprawności wrodzonej, jest ona częściej traktowana jako nieodłączny element życia, postrzegany zazwyczaj negatywnie. Ze względu na częsty brak samodzielności oraz troskę rodziców, trudniej jest zawalczyć o niezależność, co wiąże się z większym wykluczeniem w obszarze realizowania swoich potrzeb seksualnych, czy wręcz nawiązywania relacji z innymi ludźmi. Sytuacji wykluczenia ze strony członków rodziny doświadczają częściej kobiety, niezależnie od rodzaju niepełnosprawności.
Kluczowa rola języka jakim mówimy o niepełnosprawności
Według badanych – język debaty o niepełnosprawności powinien nabrać bardziej neutralnego charakteru. Aktualnie nadal niepełnosprawność wiąże się z kategoriami: litości, lęku, niepewności czy nawet wrogości.
Rodzice – różnice w podejściu do niepełnosprawności dziecka
W przypadku ojców silnie rysuje się kwestia braku lub ograniczenia sprawności w kontekście postrzegania niepełnosprawności, odczuwana jest jako kwestia niemożności poradzenia sobie w czynnościach, do których potrzebna jest siła i sprawność fizyczna. Matki osób z niepełnosprawnościami bez wątpienia bardziej emocjonalnie postrzegają sytuację swoją i swoich dzieci. Uświadamiają sobie jak ważne jest odnajdywanie dobrych stron w każdej sytuacji, dostrzeganie postępów, jednogłośnie stwierdzają także, że pomoc psychologa_żki jest konieczna.
Partnerzy_ki osób z niepełnosprawnościami – podejście do niepełnosprawności
Wśród partnerów i partnerek osób z niepełnosprawnością ruchową w kontekście definiowania niepełnosprawności na pierwszy plan wysuwa się kwestia barier fizycznych, które przekładają się później na kolejne aspekty życia. Niepełnosprawność negatywnie wpływa na możliwości zawodowe, zarówno osoby z niepełnosprawnością, jak i jego/jej partnera_ki. W relacjach kobiet częściej pojawiał się wątek rezygnacji z pracy zawodowej na rzecz opieki nad niepełnosprawnym partnerem lub pozyskiwanie środków na jego leczenie i rehabilitację. Wiele partnerek często podkreślała temat przemocy (częściej wątek przemocy werbalnej) ze strony partnera, jako konsekwencja pojawienia się niepełnosprawności.
Podejście rodziców do edukacji seksualnej dzieci z niepełnosprawnościami
Matki częściej niż ojcowie w swoich narracjach opowiadają o seksualności dzieci. To matki są bardziej zaangażowane w życie swoich dzieci – na poziomie codziennego funkcjonowania, dbania o zdrowie, kwestii związanych z seksualnością. Matki zwracają uwagę na aspekt seksualności związany z relacją z samym sobą, swoim ciałem, poczuciem byciem atrakcyjnym_ą. Ojcowie osób z niepełnosprawnością rzadziej rozmawiają na temat seksualności z dziećmi, właściwie nie potrafią zdefiniować czym jest seksualność w odniesieniu do ich dzieci.
Wpływ niepełnosprawności na seksualność w relacji partnerów_ek osób z niepełnosprawnościami
Partnerki w swoich wypowiedziach skupiały się na relacjach opartych na intymności, nie akcentując sfery cielesnej. Partnerzy mówili o seksualności jako połączeniu potrzeb fizycznych i emocjonalnych. Zarówno wśród kobiet, jak i wśród mężczyzn, problemem w realizacji potrzeb seksualnych w sytuacji, kiedy jedna z osób jest osobą z niepełnosprawnością ruchową, często jest psychika osoby z niepełnosprawnością. W obu grupach silnie akcentowana była zależność – poczucie atrakcyjności i wysokiej samooceny zależy od poczucia niezależności i sprawczości.
Asystencja osobista a relacje
Polski system asystencji osobistej niewątpliwie nie odpowiada na potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Jest zbyt mało elastyczny w kwestii godzin oraz zakresu usług. Chociaż wszyscy biorący udział w badaniu podkreślali rolę niezależności osoby z niepełnosprawnościami jako niezbędną do satysfakcjonującego życia, to zaledwie 12% badanych zadeklarowało, że kiedykolwiek korzystało z usług asystenta osobistego.
Wnioski i planowane działania
Przeprowadzone badania pozwoliły nam wypracować dalsze kierunki rozwoju projektu Sekson i zaplanować działania edukacyjne, których głównym celem jest zapobieganie marginalizowaniu OzN i umniejszania ich potrzeb w obszarze seksualności.
Chcemy przeciwdziałać stereotypom i barierom, które przedstawione badania obrazują. Naszym postulatem – seksualność jest częścią nas wszystkich, niezależnie od płci i stopnia sprawności – dążymy do tego, aby nie wykluczać osób z niepełnosprawnościami z dyskusji o seksualności. Chcemy aby osoby z niepełnosprawnościami były postrzegane i czuły się jako osoby autonomiczne, zdolne do podejmowania samodzielnych decyzji, niezależne.
Istnieje ogromna potrzeba w zrozumieniu różnych potrzeb OzN oraz idące za tym reagowanie na te potrzeby w sposób niekrzywdzący, niepodważający autonomii i podmiotowości OzN.